O afundimento

Malia o título, a postaxe non vai sobre Touri e o bipartito. Trátase do filme alemán Der Untergang (O Afundimento) que tanto deu que falar hai uns anos. Papeino o outro día (versión extendida para a TV de case tres horas e poucas ganas de ir de marcha o venres noite) e gustoume moito, máis polas preguntas que deixa que polas conclusións que saca.
Dirixido por Oliver Hirschbiegel e producido a todo trapo e sen reparar en gastos, converteuse duns dos filmes alemáns máis exitosos de tódolos tempos. A historia é sabida: os derradeiros momentos de Hitler e os seus máis fieis no bunker de Berlín xa cando a derrota contra os rusos era inevitábel.


Os actores están enormes. Sorprendeume Bruno Ganz, o anxiño caído e bonachón de O ceo sobre Berlín ou o profesor da actual O Lector, coa premiada Kate Winslet, demudado nun ser tan abxecto coma o Führer, enfiando un personaxe fascinante e repulsivo a un tempo. Enfermo e deprimido, mais iracundo e irracional ata ó extremo, paranoico contra verdadeiras e falsas traizóns e superado por unha derrota que malia tódalas evidencias é incapaz de asumir, é un retrato da soidade. Tan só está ó seu carón Eva Braun, coa que casa e logo se suicida.
Logo está todo o teatro que o arrodea, a cúpula nazi fiel ata a cegueira co seu Führer (Himmler, Speer...) que ve aparecer primeiro as dúbidas e logo a desesperanza cando aumenta a intensidade da artillería soviética. Entre elas Traudl Junge, a súa secretaria persoal, inocente e noviña, ignorante dos verdadeiros horrores do nazismo, que en teoría é a narradora/testemuña dos acontecementos. A filmación ábrese e péchase coa alocución da propia Frau Junge. E logo o fanatismo fiel do seu exército e fieis, dispostos a pegarse un tiro na boca antes que entregarse ó enemigo ou capitular, a única saída lóxica.

O que nos leva ós Goebbels, o carácter máis estarrecedor da historia. O Joseph Goebbels, autor da propaganda que levou á tolemia a un país enteiro, o único cargo civil dentro do bunker, un psicópata fanático ata o extremo, encirrando sempre ó Führer contra a racionalidade. A súa muller Helga, arrepiante e fascinante, convertida na nai prototipo e símbolo do nazismo e de Alemaña. Perto do remate os Goebbels levan ó bunker a súa prole de fillos, que cos seus xogos fan un violento contraste co ambiente enfermo e derrotista do refuxio. Antes de caer definitivamente, e con Hitler xa morto, Helga envelena ós seus fillos, convencida de que é mellor rematar coa súa vida que condealos a vivir nun mundo sen nazismo. Despóis ela e o seu marido suicídanse. Impresionantes os intérpretes, Ulrich Matthes e Alina Sokar.
A película non estivo exenta de polémica. Non pola súa calidade, impecable, ainda que a súa metraxe paréceme excesiva, senón por amosar a Hitler e os nazis como seres humáns e a Alemaña como vítima da guerra. E aí está o novedoso, nunca se filmara unha historia con esta perspectiva, xa sexan películas puramente bélicas ou centradas na represión nazi, o holocausto ou a resistencia, nunca sobre o propio Hitler.
Na miña opinión, se pensades que se retrata ó fillo do alfandegueiro austríaco como un tipo bondadoso e enrollado, trabucádesvos. Era un cabrón fanático, ignorante e carraxento, e os do seu arredor eran coma el ou peores. Mais, ainda que nos doa, os nazis eran seres humanos, non monstros doutro planeta, e iso é o aterrador: cómo chegaron aí, cómo un pobo puido seguilos ata a loucura, esa son as cuestións que plantexa a obra. Si, é humano, e nada hai máis humano que a derrota.
Mais coido que non obvia todo o horror dos nazis nin emite un xuízo benévolo, senón todo o contrario. Adolf reflexiona en alto e lamenta a oportunidade histórica perdida, a caída do ideal nazi polo bolchevismo e os aliados, mais fachendea acto seguido de que polo menos limpou o "espacio vital" (Lebensraum) alemán da "escoura xudía". Seis millóns de xudeus foron exterminados. Había millóns en Alemaña, eran a máis grande minoría étnica do país, non se entendía a sociedade, o pensamento, a cultura e a ciencia sen eles. Hoxe quedan moi poucos, quedan poucas pegadas, todos foron exterminados neses anos ou fuxidos. Por iso non estou seguro de que Hitler fora derrotado, porque ese grande obxectivo foi atinxido. E xa sei que non só foron os xudeus. Porque o mundo que veu despois non foi moito mellor, porque os principios de propaganda e manipulación de Goebbels seguen rexindo hoxe en día, porque non foron derrotados.
Lémbrame a unha obra ben distinta, o conto Deutsches Requiem de Jorge L. Borges (sempre Borges), que conta as últimas reflexións dun nazi condenado a morte nos xuízos de Nuremberg polas súas torturas e asasinatos nun campo de concentración, incluído un poeta xudeu que admiraba. Otto Dietrich zur Linde coñece a derrota, é preso, mais nesa derrota coñece unha extraña ledicia porque entende que os seus ideais non foran vencidos, senón asumidos por outros:

(...) Muchas cosas hay que destruir para edificar el nuevo orden; ahora sabemos que Alemania era una de esas cosas. Hemos dado algo más que nuestra vida, hemos dado la suerte de nuestro querido país. Que otros maldigan y otros lloren; a mí me regocija que nuestro don sea orbicular y perfecto.
Se cierne ahora sobre el mundo una época implacable. Nosotros la forjamos, nosotros que ya somos su víctima. ¿Qué importa que Inglaterra sea el martillo y nosotros el yunque? Lo importante es que rija la violencia, no las serviles timideces cristianas. Si la victoria y la injusticia y la felicidad no son para Alemania, que sean para otras naciones. Que el cielo exista, aunque nuestro lugar sea el infierno.
Miro mi cara en el espejo para saber quién soy, para saber cómo me portaré dentro de unas horas, cuando me enfrente con el fin. Mi carne puede tener miedo; yo, no.